معنا يعنى استثناء پذيرى مطلب از آيه زير نيز استفاده مىشود ، توجه فرمائيد : « كَيْفَ يَهْدِي اللَّه قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ . . . إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ ، إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ » « 1 » . و اين آيات بطورى كه ملاحظه مىكنيد از زمره كسانى كه بعد از ايمان آوردن كافر مىشوند و در نتيجه مشمول مغفرت و هدايت نمىگردند افرادى را استثناء كرده و در عين اينكه افرادى را استثناء كرده ، قبول توبه افرادى ديگر را كه بعد از ارتداد كفر خود را بيشتر مىكنند نفى مىكند و اول اين آيات درباره همين افراد است كه بعد از ايمان آوردن و به حقانيت رسول شهادت دادن و بعد از ظاهر شدن آياتى بينات ، كفر ورزيدند ، اين كفر ورزيدن و ارتدا جز از راه عناد و لجاجت نمىتواند باشد و وقتى اين كفر رو به زيادى مىگذارد كه عناد و طغيان در دلها مستقر و جايگير شود ، و طغيان و استكبار جايى در دلها براى قبول حق باقى نگذارد و معلوم است كه از چنين افرادى و دارندگان چنين حالى عادتا توبه و برگشت به سوى خدا محقق نمىشود . همه اينها كه تا اينجا گفته شد - همانطور كه قبلا اشاره كرديم - به مقتضاى خود آيه شريفه و با قطع نظر از قبل و بعد آن بود و اما اگر آيه شريفه را با قبل و بعد آن ، مورد دقت قرار دهيم و بايد همچنين كنيم ، زيرا آيات خالى از ظهور و تا حدودى خالى از دلالت بر اين معنا نيست كه آيات ، سياقى واحد دارند و به يكديگر متصلند در اين صورت بايد بگوئيم جمله : * ( « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا . . . » ) * در مقام تعليل براى جمله : * ( « وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّه ) * . . . * ( فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً » ) * مىباشد و اين دو آيه شريفه داراى يك مصداقند به اين معنا كه مصداق جمله دومى و يا به عبارت ديگر آن كسى كه به خدا و ملائكه او و كتب او و رسولان او و به روز جزا كفر مىورزد همان كسى است كه جمله اول درباره او سخن گفته ، يعنى همان كسى است كه اول ايمان آورده و سپس كفر ورزيده و باز ايمان آورده ، و براى بار دوم كفر ورزيده و كفر خود را بيشتر هم كرده و نيز مصداق آيه دومى طائفه اى از منافقين است كه آيه بعد متعرض حال آنان شده ، مىفرمايد * ( « بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً . . . » ) *

--> ( 1 ) چگونه خدا هدايت مىكند مردمى را كه بعد از آنكه ايمان آورده و به حقانيت رسول شهادت دادند و از رسول معجزه ها ديدند كفر ورزيدند نه ، هرگز ، خدا قوم ستمكار را هدايت نمىكند . . . مگر كسانى را كه بعد از اين خطا توبه نموده و خود را اصلاح كنند كه خداى تعالى غفور و رحيم است و اما كسانى كه بعد از ايمان آوردنشان كافر شدند و اين بار كفر خود را بيشتر كردند خداى تعالى توبه آنان را نمىپذيرد و ايشان همانا گمراهند . « سوره آل عمران ، آيه 90 » .